Μητροπολίτου Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου Ανδρέα,
Ο Oικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος: Μια παγκόσμια προσωπικότητα

Παρασκευή 24 Απριλίου 2015


    Η ομιλία του Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ στη διεθνή επιστημονική ημερίδα με θέμα: «Φραγκίσκος Α΄ Επίσκοπος Ρώμης-Βαρθολομαίος Α΄ Οικουμενικός Πατριάρχης. Πρότυπα θρησκευτικών ηγετών στον 21ο αιώνα» (21 Απριλίου 2015)

Η ομιλία του Καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ στη διεθνή επιστημονική ημερίδα με θέμα: «Φραγκίσκος Α΄ Επίσκοπος Ρώμης-Βαρθολομαίος Α΄ Οικουμενικός Πατριάρχης. Πρότυπα θρησκευτικών ηγετών στον 21ο αιώνα» (21 Απριλίου 2015)

 

Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ:

ΜΙΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ[1]

 

Όταν αναφερόμαστε στον σημερινό Προκαθήμενο της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας, τον Παναγιώτατο Οικουμενικό Πατριάρχη κύριο κύριο Βαρθολομαίο, μπορούμε να φέρομε στη μνήμη μας τα λόγια του διατελέσαντος αντιπροέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής Joe Biden, ο οποίος στην προσπάθειά του να διαζωγραφίσει το μέγεθος της πολυτάλαντης και επιβλητικής προσωπικότητας του Πρώτου της υπ’ ουρανόν Ορθοδοξίας, ετόνισε, μεταξύ άλλων, κατά τρόπο επιγραμματικό, λακωνικό και σαφή ότι, «η προσωπικότητα του Πατριάρχου Βαρθολομαίου τον εντυπωσιάζει στον ίδιο βαθμό που τον έχει εντυπωσιάσει εκείνη του Νέλσον Μαντέλα». Επεσήμανε, επίσης, με νόημα, προς τους δημοσιογράφους κατά την διάρκεια της επίσκεψής του στο Φανάρι ο τότε Αμερικανός Αντιπρόεδρος τον Νοέμβριο του 2014 ότι, «αυτός, δηλαδή ο Βαρθολομαίος, είναι ο άνδρας ο οποίος πράττει αυτά που λέει»[2].  


 

[1] Η παρούσα εισήγηση αναγνώσθηκε στη διεθνή επιστημονική ημερίδα που έλαβε χώρα στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης την 21 Απριλίου 2015 με θέμα, «Φραγκίσκος Α’ Επίσκοπος Ρώμης – Βαρθολομαίος Α’ Οικουμενικός Πατριάρχης. Πρότυπα θρησκευτικών ηγετών στον 21ο αιώνα».  

 

[2] “Συνάντηση με τον Οικουμενικό Πατριάρχη είχε ο Τζό Μπάιντεν’’· «http://www.tanea.gr/news/politics/article/5182871/synanthsh-me-ton-oikoymeniko-patriarxh-eixe-o-tzo-mpainten/»· 19/03/2015.


 

 

Επιβεβαιώνεται τούτο αν μελετήσουμε τις προγραμματικές δηλώσεις του Οικουμενικού Πατριάρχου, αμέσως μετά την, χάριτι Θεού, εκλογή Του, την Τρίτη 22 Οκτωβρίου 1991, στον Αποστολικό και Πατριαρχικό Θρόνο της Βασιλίδος των Πόλεων. Οι δηλώσεις περιλαμβάνονται τόσο στα ανακοινωθέντα του νέου Προκαθημένου της Εκκλησίας ενώπιον της Αγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου την 24 Οκτωβρίου 1991, όσο  και στον Ενθρονιστήριο λόγο Του  το Σάββατο, 2 Νοεμβρίου 1991.

«Ὅθεν, ἐν κενώσει προσεγγίζομεν τήν στιγμήν ταύτην τήν φλεγομένην καί μή κατακαιομένην βάτον τῆς Οἰκουμενικῆς Πατριαρχίας, ἐν ᾗ καλούμεθα εἰς θεωρίαν τοῦ Θεοῦ, εἰς ἱερουργίαν τοῦ μυστηρίου τῆς ἀδιασπάστου καθολικότητος, εἰς διακονίαν καί μαρτυρίαν τῆς Ὀρθοδοξίας, εἰς οἰκοδομήν τῆς χριστιανικῆς ἑνότητος»[3].


 

[3] Β. Σταυρίδου, Οι Οικουμενικοί Πατριάρχαι 1860 – Σήμερον. Ιστορία και Κείμενα, εκδόσεις Αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 22004, σ. 791.

 

 

 

Αναφορικώς, «πρός τήν θεωρίαν τοῦ Θεοῦ καί τήν ἱερουργίαν τοῦ μυστηρίου τῆς ἀδιασπάστου καθολικότητος», ο σεπτός Προκαθήμενος της Εκκλησίας, έχων πρωτίστως την συνείδηση του πνευματικού ποιμένος και αρχιθύτου κατά την πρωθιεραρχική του εκκλησιαστική διακονία, επέδειξε ιδιαίτερη μέριμνα στην τόνωση του θρησκευτικού αισθήματος των Ορθοδόξων και την καλλιέργεια της Ορθόδοξης πνευματικότητας· προς τούτο, προέβη, μεταξύ άλλων,

α) στον επαναπατρισμό, μετά την πάροδο ακριβώς οκτώ αιώνων, εκ Ρώμης στην Πόλη των Πόλεων των ιερών λειψάνων των προκατόχων του Αγίων Γρηγορίου του Θεολόγου και Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Αρχιεπισκόπων Κωνσταντινουπόλεως. Το ιστορικό τούτο γεγονός ο Πατριάρχης έχει επανειλημμένως δηλώσει  ότι θεωρεί ως ένα εκ των μεγαλύτερων επιτευγμάτων της Πατριαρχίας Του,

β) στον καθαγιασμό του Αγίου Μύρου, ήδη τρεις φορές, κατά τά έτη 1992, 2002 και 2012, γεγονός σπάνιον, ίσως και αμαρτύρητον, δια τα εκκλησιαστικά δεδομένα αδιάκοπης πατριαρχίας στη δισχιλιετή ιστορία του Οικουμενικού Θρόνου, και

γ) στην αγιοκατάταξη πλήθους νέων Αγίων, οι οποίοι και κατατάχθηκαν από την Ιερά Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας είτε ως όσιοι είτε και ως μάρτυρες. Τελευταία παραδείγματα αποτελούν οι αγιοκατατάξεις των Αγίων, Σοφίας της Κλεισούρας (2011), Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτου (2013) και Παϊσίου του Αγιορείτου (2015), που προκάλεσαν πνευματική αγαλλίαση στη δύσκολη ιδιαιτέρως περίοδο της ποικιλόμορφης πνευματικής και οικονομικής κρίσης που διέρχεται η ανθρωπότητα σήμερα.   

 

 

 

Η πρωτοπόρα μέριμνα του Οικουμενικού Πατριάρχου «εἰς διακονίαν καί μαρτυρίαν τῆς Ὀρθοδοξίας» εκδηλώθηκε πρωτίστως στα ζητήματα εκείνα που άπτονταν στην ανασυγκρότηση της λειτουργίας του συνοδικού θεσμού της Αγίας του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας. Προσέλαβε τα σημεία των καιρών και πίστευσε στην πράξη ότι το πολύπτυχο έργο του Πρώτου μίας Τοπικής Εκκλησίας, και δη της πρωτοθρόνου και πρωτευθύνου, δεν δύναται νά φέρει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα άνευ της συστράτευσης ως συγκυρηναίων, πρός άρση του δυσβάστακτου Σταυρού του Αποστόλου Ανδρέου, πάντων των συνοδικών μελών, αλλά και σύνολης της Ιεραρχίας του Οικουμενικού Θρόνου. Συνέπεια τούτου ο Πατριάρχης ανεζήτησε τρόπους διά των οποίων το συνοδικό πολίτευμα της Εκκλησίας, μέσα από την εν αγίω Πνεύματι σύσκεψη, την συνδιάσκεψη και την συναπόφαση, θα εκφραζόταν στην πληρότητα και την ολότητά του.  Σκοπός και στόχος, η υλοποίηση των μεγαλόπνοων αλλά και τόσο επιβεβλημένων οραμάτων της Μητρός Εκκλησίας προς διακονία των σύγχρονων αναγκών όλης της ανθρωπότητος.    

          Προς την κατεύθυνση τούτη συνέβαλαν οι εξής ρηξικέλευθες πρωτοβουλίες του σεπτού Προκαθημένου της Εκκλησίας·

          α) η τακτική, και δη ανά εβδομάδα κατά τα πρώτα έτη της Πατριαρχίας του, σύγκληση της Αγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, με την συμμετοχή, κατά τα πρεσβεία χειροτονίας, στο συνοδικόν έργον πάντων των εν Κωνσταντινουπόλει εν ενεργεία Μητροπολιτών του Θρόνου,

          β)  η θεσμοθέτηση, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, της Σύναξης, εν Φαναρίω, των εν ενεργεία Ιεραρχών του Οικουμενικού Θρόνου, για να εκθέσουν πάντα τα μέλη της Ιεραρχίας και κάθε Ιεράρχης χωριστά, τα κυριότερα από τα προβλήματα που απασχολούν το ποίμνιο τους στις ανά τον κόσμο Επαρχίες τους και να ζητήσουν τις δέουσες οδηγίες και κατευθύνσεις,

          γ) η από του έτους 2004 και μέχρι σήμερον Πατριαρχική πρωτοβουλία για την διεύρυνση της σύνθεσης της Αγίας και Ιεράς Συνόδου με την πρόσκληση, ως συνοδικών παρέδρων, των Ιεραρχών του Θρόνου από το Εξωτερικό. Η αποφασιστική αυτή πρωτοβουλία αποτελεί ιστορικό γεγονός μεγίστης σημασίας· ξεπεράστηκαν οι γνωστοί απαγορευτικοί περιορισμοί. Δόθηκε η δυνατότητα σε όλους τους αρχιερείς να συμμετέχουν ως ίσοι στα κατά καιρούς αποφασιζόμενα εν Φαναρίω, και

          δ) η απόδοση από την Τουρκική Κυβέρνηση, κατόπιν σχετικών Πατριαρχικών διαβημάτων και ενεργειών, της τουρκικής ιθαγένειας σε Αρχιερείς του Θρόνου που διακονούν σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της υφηλίου, αλλά και σε νεώτερα μέλη της Πατριαρχικής Αυλής[4]. Το μείζον αυτό γεγονός σηματοδοτεί τη συνέχιση της οικουμενικής αποστολής του Πατριαρχείου με τη συντήρησης των ιερών και των οσίων του Ορθοδόξου Γένους, με διαρκές κέντρο την αείφωτο και άσβεστη λυχνία, την καιομένη επί της Αγίας Τραπέζης του πανσέπτου Πατριαρχικού Ναού του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου.

Η μέριμνα του σεπτού Προκαθημένου της Ορθόδοξης Εκκλησίας για την εμπέδωση της κανονικής λειτουργίας του συνοδικού θεσμού ως τρόπου υπάρξεως της Εκκλησίας σήμερα, δεν θα μπορούσε να περιορισθεί μόνον στα πλαίσια της ζωής και της δράσης της Μητρός Εκκλησίας. Αντιθέτως, πρωταρχική σκέψη του Οικουμενικού Πατριάρχου υπήρξε η ενδυνάμωση και η ενίσχυση των υφισταμένων δεσμών μεταξύ των κατά τόπους Ορθόδοξων Εκκλησιών, με σκοπό και στόχο την προαγωγή της πανορθόδοξης ενότητος και την από κοινού προαγωγή της μαρτυρίας της Ορθοδοξίας προς τον σύγχρονο κόσμο κατά τρόπο αξιόπιστο.


 

[4]. Βλέπε και το σχετικό άρθρο μας, «Ο Ισοκράτης και ο Δημοσθένης. Με αφορμή τις υπηκοότητες σε ιεράρχες του Οικουμενικού Θρόνου», στις εφημερίδες, Πατρίς (8/12/2000) καί Ν. Κρήτη (8/12/2000).

 

 

 

 

Ως απόρροια της εδραίας και αναπότρεπτης στο διάβα των αιώνων εκκλησιαστικής συνείδησης περί της αποστολής της Πρωτοθρόνου Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως ως του συντονιστικού της όλης Ορθοδοξίας Κέντρου, ο σεπτός Προκαθήμενος της Εκκλησίας, μεταξύ άλλων ιστορικών πρωτοβουλιών, προέβη·

α) στην εν Κωνσταντινουπόλει σύγκληση, κατόπιν Πατριαρχικής πρόσκλησης,  της Σύναξης όλων των   Προκαθήμενων των Ορθοδόξων Εκκλησιών με σκοπό την ενασχόληση με θέματα που αφορούσαν τη ζωή και τη μαρτυρία όλων των Ορθοδόξων Εκκλησιών, αλλά και  με ζητήματα καίρια του σύγχρονου προβληματισμού. Μέχρι σήμερον έχουν πραγματοποιηθεί  έξι Συνάξεις, με την πρώτη να λαμβάνει χώρα το 1992 και την τελευταία το 2014,

β) στην ενδυνάμωση των προσυνοδικών Πανορθόδοξων διεργασιών με σκοπό την σύγκληση το έτος 2016 της πολυπόθητης και από μακρού αναμενόμενης Αγίας και Ιεράς Συνόδου της Ορθόδοξης Εκκλησίας,         

          γ) στην κανονική συγκρότηση της Ιεραρχίας της Εκκλησίας Αλβανίας (1992, 1998), στην ενσωμάτωση των Ορθόδοξων Ουκρανικών Κοινοτήτων της Διασποράς στο Οικουμενικό Πατριαρχείο (1995), στην ενεργοποίηση και πάλι του Αυτόνομου Καθεστώτος της Εκκλησίας Εσθονίας (1996), στην ενσωμάτωση των υπό τη Μονή οσίας Ειρήνης της Χρυσοβαλάντου και των Μετοχίων αυτής παλαιοημερολογιτών της Αμερικής στο Οικουμενικό Πατριαρχείο (1998) και στην ανύψωση της Αυτόνομης Εκκλησία της Τσεχίας και Σλοβακίας σε Αυτοκέφαλη (1998), και,

          δ) στην σύγκληση της Μείζονος και Υπερτελούς Συνόδου τόσο στο Φανάρι όσο και στο εξωτερικό προκειμένου να λάβει αποφάσεις για σοβαρά κανονικά προβλήματα που ενέσκηψαν σε επί μέρους Ορθόδοξες Εκκλησίες (Ιεροσόλυμα, Βουλγαρία, Κύπρος).

          Σε σχέση προς τον τελευταίο  πυλώνα των προγραμματικών Πατριαρχικών εξαγγελιών περί τῆς «οἰκοδομῆς τῆς χριστιανικῆς ἑνότητος», είναι πανθομολογούμενη κατά τις τελευταίες δύο και  πλέον δεκαετίες η σταθερή προσήλωση της Μητρός Εκκλησίας και του Προκαθημένου της στην προαγωγή των διμερών και πολυμερών Θεολογικών Διαλόγων μετά των υπολοίπων Χριστιανικών Παραδόσεων, Ομολογιών, των Ρωμαιοκαθολικών και των υφισταμένων Διεκκλησιαστικών Οργανισμών.

          Προς τούτο συνέβαλε σημαντικά η πρόσφατη πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριάρχη να παρακάμψει το πρωτόκολλο, όταν κατά την ενθρόνιση του Πάπα Φραγκίσκου, τον Μάρτιο του 2013, μετέβη αυτοπροσώπως στο Βατικανό για να συναντήσει τον Επίσκοπο της Παλαιάς Ρώμης.

 

 

 

«Το μέλημα της Α. Θ. Παναγιότητας, του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ήταν και εξακολουθεί να είναι η γεφύρωση της Ανατολής με τη Δύση» είπε ο Δρ. Joel Delobel του ΡΚαθολικού Πανεπιστημίου της Λουβαίνης στο Βέλγιο κατά την απονομή του τιμητικού διδακτορικού τίτλου στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, το 1996. «Όλη η ζωή του Πατριάρχη αφιερώθηκε στο σκοπό της κατασκευής αυτής της γέφυρας. Η πρώτη από τις γέφυρες είναι αυτή που ενώνει τις διάφορες Ορθόδοξες Εκκλησίες… Η δεύτερη γέφυρα είναι αυτή που προσεγγίζει την Ευρώπη, μια γέφυρα η οποία δημιουργήθηκε από τις σθεναρές εκκλήσεις του Πατριάρχη για τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Ανατολή και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η τρίτη γέφυρα είναι αυτή που θα διευκολύνει το διάλογο μεταξύ όλων των Χριστιανικών Εκκλησιών»[5].

          Από τα όσα ενδεικτικά αναφέραμε παραπάνω, γίνεται φανερό ότι ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος όχι μόνο ετήρησε στα όσα δεσμεύθηκε στις προγραμματικές Του δηλώσεις, αλλά προχώρησε και πολύ παραπέρα.

          Προσλαμβάνοντας κατά τρόπο ιδιαίτερο τα μηνύματα και τις προσκλήσεις των καιρών μέσα στο πολυπολιτισμικό γίγνεσθαι της μετανεωτερικής εποχής, ο Πρωτεύθυνος της Ορθοδοξίας έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην προαγωγή του διαθρησκειακού και διαπολιτισμικού διαλόγου. Επί των ημερών της τετιμημένης Πατριαρχίας του έλαβαν χώρα υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου έξι ακαδημαϊκές συναντήσεις μεταξύ εκπροσώπων της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του Ιουδαϊσμού, οκτώ με εκπροσώπους του Ισλάμ και τέσσερεις μεταξύ των αντιπροσώπων των τριών μονοθεϊστικών αβρααμιτικών θρησκειών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την υπογραφή της γνωστής, «Διακηρύξεως του Βοσπόρου» τον Νοέμβριο του 1994, με τη συμβολή του Γέροντος Μητροπολίτου Περγάμου κ. Ιωάννη και του Μητροπολίτη Γαλλίας κ. Εμμανουήλ.  

Η Διακήρυξη αυτή, «κα­τα­δι­κά­ζει κά­θε μορ­φή πο­λέ­μου καί κυ­ρί­ως τοῦ πο­λέ­μου ἐν ὀ­νό­μα­τι τῆς θρη­σκεί­ας, το­νί­ζον­τας τήν ἀ­νάγ­κην συ­νερ­γα­σί­ας τῶν τρι­ῶν μο­νο­θε­ϊ­στι­κῶν θρη­σκει­ῶν γιά τήν ἐ­πι­κρά­τη­ση τῆς εἰ­ρή­νης, τῆς ἀ­μοι­βαί­ας ἀ­νο­χῆς καί συ­νυ­πάρ­ξε­ως στόν κό­σμο, στόν ὁ­ποῖ­ο ἡ ἔ­ξαρ­ση τοῦ ἐ­θνι­κι­σμοῦ ὁ­δη­γεῖ σέ συγ­κρού­σεις καί αἱ­μα­το­χυ­σί­ες. Γι’ αὐ­τό καί ὑ­πο­γραμ­μί­ζει τήν ὑ­πο­χρέ­ω­ση τῶν πο­λι­τι­κῶν καί θρη­σκευ­τι­κῶν ἡ­γε­τῶν νά καλ­λι­ερ­γή­σουν καί νά προ­ω­θή­σουν μέ κά­θε μέ­σον τόν δι­ά­λο­γο με­τα­ξύ τῶν ἀν­θρώ­πων καί τῶν λα­ῶν γιά τήν οἰ­κο­δό­μη­ση τῆς ἀ­μοι­βαί­ας ἐμ­πι­στο­σύ­νης, τῆς ἀ­γά­πης καί τοῦ ἀλ­λη­λο­σε­βα­σμοῦ»[6].

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης, αποδεικνύοντας έμπρακτα το ενδιαφέρον του για την εμπέδωση της διαθρησκειακής συνεργασίας με απώτερο σκοπό την προώθηση της ειρήνης, της ανεκτικότητας, της συμφιλίωσης, του συμπνευματισμού και συμπροβληματισμού γύρω από τα καίρια ζητήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η ανθρωπότητα, συμμετέχει σε πολλές διεθνείς συναντήσεις. Μεταφέρει το ενοποιητικό μήνυμα της Μητρός Εκκλησίας προς υπέρβαση του φανατισμού, της μισαλλοδοξίας, του εξτρεμισμού και του εθνικοφυλετισμού. Διακατεχόμενος από την αταλάντευτη πεποίθηση ότι, «ο πόλεμος που γίνεται στο όνομα της θρησκείας είναι πόλεμος κατά της θρησκείας» παρέστη αυτοπροσώπως, μεταξύ άλλων, στην 6η Γενική Συνέλευση της Παγκόσμιας Διάσκεψης επί της Θρησκείας και της Ειρήνης (World Conference οn Religion and Peace), που έγινε στις 3 Νοεμβρίου 1994 στη Riva del Garda της Ιταλίας, στο Διαθρησκειακό Συνέδριο με θέμα "Διάλογος Πολιτισμών και Θρησκειών", που έγινε στην Πόλη στις 7 Μαρτίου 1998, και στο Διαθρησκειακό Συμπόσιο περί του Πατριάρχου Αβραάμ στη Χαρράν στις 13 Απριλίου 2000.

Όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Επίτιμος Πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Βοστώνης και διακεκριμένος Καθηγητής της Φιλοσοφίας και του Δικαίου John Silber, «Οι πραγματικοί ειρηνοποιοί της ιστορίας δεν μόχθησαν μόνο για την άμβλυνση των συγκρούσεων αλλά επέδειξαν και ευσπλαχνία προς εκείνους που τους κατεδίωκαν. Ονόματα όπως εκείνα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, του Αντρέι Ζαχάροφ, της Ονγκ Σαν Σου Χι, του Σιμόν Πέρες, του Αρχιεπισκόπου Ντέσμοντ Τούτου και του Νέλσον Μαντέλα ανήκουν στην πρόσφατη ιστορία των ειρηνοποιών. Στη λίστα αυτή των ονομάτων προστίθεται και του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου της Κωνσταντινούπολης, τον οποίο έχουν αποκαλέσει Γεφυροποιό καθώς και Πατριάρχη της Ειρήνης»[7]. 

Η συνεχής και αδιάπτωτη μέριμνα του Οικουμενικού Πατριάρχου για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος από κάθε μορφής εκμετάλλευση και κατάχρηση αποτελεί έναν ακόμα από τους βασικούς τομείς που τον αναδεικνύουν σε παγκόσμιας εμβέλειας ηγέτη. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος ασχολείται με τα σύγχρονα φλέγοντα θέματα του πλανήτη και προσπαθεί, όσο κανείς άλλος, ίσως, θρησκευτικός αρχηγός, να ευαισθητοποιήσει όλους τους εμπλεκόμενους στο τόσο καίριο θέμα που άπτεται της επιβίωσης της ανθρωπότητας.

  Δεν είναι καθόλου υπερβολική η εκτίμηση ότι, «κατά την διάρκειαν της μέχρι τούδε Πατριαρχίας του (ο Προκαθήμενος της Ορθοδοξίας) ηγωνίσθη και επροστάτευσε την ζωήν εις τον πλανήτην, πρωτίστως την ζωήν των ανθρώπων. Ηγωνίσθη διά την χλωρίδα και την πανίδα, διά το περιβάλλον, την Δημιουργίαν του Θεού, η οποία τόσον δοκιμάζεται εις την σημερινήν εποχήν της τεχνολογίας και της προόδου»[8].

Την εκτίμηση αυτή επιβεβαιώνουν οι σημαντικές και πολλαπλές πρωτοβουλίες του Πατριάρχη μας για την διοργάνωση, σύγκληση και διεξαγωγή διεθνών διεπιστημονικών οικολογικών συνεδρίων σε διάφορα μέρη του πλανήτη, με την συμμετοχή διακεκριμένων προσωπικοτήτων από τον χώρο της πολιτικής, της επιστήμης και της θρησκείας. Μεταξύ τούτων συγκαταλέγονται,

α) η πραγματοποίηση στην Θεολογική Σχολή της Χάλκης μιας σειράς Οικολογικών Σεμιναρίων, με στόχο τον διάλογο μεταξύ της επιστημονικής κοινότητος, της οικολογικής κοινωνίας των πολιτών και της Ορθοδόξου Εκκλησίας, καθώς και την ενημέρωση και εκπαίδευση του Ορθοδόξου κλήρου.

Από τα πλέον χαρακτηριστικά αναφέρουμε· 1) την από κοινού διοργάνωση με τον Πρίγκηπα Φίλιππο τον Ιούνιο του 1992 σχετικής Ημερίδας με θέμα την προστασία του περιβάλλοντος, και  2) την διεξαγωγή Οικολογικού Σεμιναρίου μέσα στα πλαίσια μιας σειράς θερινών εκπαιδευτικών προγραμμάτων με επί μέρους θέματα Θρησκευτική Παιδεία και Περιβάλλον" (1994), "Περιβάλλον και Ηθική" (1995), "Περιβάλλον και Επικοινωνία" (1996), "Περιβάλλον και Δικαιοσύνη" (1997), "Περιβάλλον και πτωχεία. Νομικαί Διαστάσεις και Ηθική Ευθύνη" (1998), και 3) την ίδρυση το 1999 του Οικολογικού Ινστιτούτου Χάλκης,

β) η οργάνωση, από του έτους 1995 και μέχρι σήμερα, οκτώ  πλωτών διεθνών συμποσίων με αντικείμενο την οικολογική προστασία αντιστοίχων υδατίνων σωμάτων του πλανήτου μας (Αιγαίον, Εύξεινος Πόντος, Δούναβης, Αδριατική, Βαλτική, Αμαζόνιος, Αρκτική, Μισισιπή). Συμμετείχαν ειδικοί επιστήμονες, εκπρόσωποι Εκκλησιών και άλλων θρησκειών, περιβαλλοντικαί οργανώσεις, διακυβερνητικοί οργανισμοί και πολλοί άλλοι, με στόχο την κωδικοποίηση των οικολογικών προβλημάτων και την διατύπωση προτάσεων για την αντιμετώπισή των, και

γ) η εκδίπλωση πολλών εμπράκτων πρωτοβουλιών για την προστασία του περιβάλλοντος, όπως η προώθηση της βιολογικής γεωργίας και κτηνοτροφίας σε Μονές, και η οικολογική δασική διαχείριση στο Άγιον Όρος.

Ιδιαίτερη σημασία, ωστόσο, έχει η καθολική και ολιστική (θεολογική, ανθρωπολογική, κοσμολογική) προσέγγιση του ζητήματος αυτού από τον Πρώτο της Ορθοδοξίας· «Δια την Ορθόδοξον Εκκλησίαν ο κόσμος είναι κτίσις Θεού, όπως και ο άνθρωπος. Ως κτίσις Θεού, ο φυσικός κόσμος πρέπει να είναι σεβαστός και αγαπητός από τους ανθρώπους, δεδομένου ότι ημείς οι άνθρωποι έχουμε πλασθή υπό του Θεού ως λειτουργοί και οικονόμοι της κτίσεως. Ακριβώς, λοιπόν, δια αυτό η Εκκλησία μας θεωρεί πνευματικόν ζήτημα την στάσιν μας απέναντι της κτίσεως, όπως και την στάσιν μας απέναντι των συνανθρώπων μας, και ενδιαφέρεται εξίσου δια τας γήινους και δια τας μεταφυσικάς διαστάσεις της ανθρωπίνης υπάρξεως. Όπως, άλλωστε, έχουν προ αιώνων διατυπώσει οι Άγιοι Πατέρες, όλα αυτά είναι αλληλένδετα («πάντα της αλλήλων χρείας δεόμενα και ταις παρ' αλλήλων επικουρίαις συνιστάμενα» / Μέγας Αθανάσιος). Ήδη, από του 4ου αιώνος διαπίστωναν, λοιπόν, οι Πατέρες ότι έκαστον τεμάχιον της κτίσεως, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου, είναι αλληλένδετον προς τα άλλα. Αυτός, άλλωστε, δεν είναι και ο ορισμός της οικολογικής ισορροπίας τον οποίον οι επιστήμονες οικολόγοι προτάσσουν εις τας ημέρας μας ως υψίστην αρχήν; Η Ορθόδοξος Εκκλησία δεν αρνείται ότι είναι ανθρωποκεντρική, καθώς ο άνθρωπος είναι ο «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού» φροντιστής της δημιουργίας. Εξ όλων των πλασμάτων της κτίσεως, μόνον ο άνθρωπος έχει προικισθεί μετά της ικανότητος του «λόγου», της συνειδητής δηλαδή επιλογής μεταξύ σεβασμού προς τα περιβάλλοντα στοιχεία του φυσικού κόσμου ή της καταχρήσεώς των. Υπό το πρίσμα, λοιπόν, τούτο, η Εκκλησία γρηγορεί, καλεί και προσκαλεί έκαστον άνθρωπον, κυρίως τους πιστούς, να εργάζωνται και να φυλάττουν την επίγειον δημιουργίαν και να μη μετατραπούν εις ανευθύνους χρήστας του φυσικου μας κόσμου.

 Οι πράξεις υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος είναι αμαρτία. Και μάλιστα με καθολικά καταστρεπτικά αποτελέσματα. Αρκεί να αναλογισθώμεν ότι αι συνέπειαι τών πράξεων αι οποίαι αποβαίνουν εις βάρος του περιβάλλοντος επηρεάζουν δυσμενώς το σύνολον των εμβίων όντων και όχι απλώς ένα ή δύο ανθρώπους, διότι, όπως γνωρίζομεν, όλα τα στοιχεία του κόσμου μας είναι αλληλοεξαρτώμενα. Υπάρχει όμως και μία επί πλέον διάστασις εις την οικολογικήν καταστροφήν και αφορά την αφαίρεσιν εκ των μελλοντικών γενεών της ευκαιρίας να ζήσουν τον όμορφο κόσμο του Θεού εις μιαν υγιά καί ισορροπημένην κατάστασιν. Δια τον λόγον αυτόν καθίσταται εξόχως σημαντική και επείγουσα η δραστηριοποίησις της Eκκλησίας, ώστε κατά το δυνατόν να αποφευχθή περαιτέρω κατάχρησις και φθορά του κόσμου, τον οποίον η ανθρωπότης έχει κληθή να φυλάσση και όχι να καταστρέφη. Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι θεοποιούμεν ή λατρεύομεν την κτίσιν. Την προστατεύομεν ως χρήσιμον δώρον του Θεού προς τον άνθρωπον»[9].

Η αυτοσυνειδησία του Πατριάρχου Βαρθολομαίου επί του ζητήματος τούτου εδράζεται στην υποχρέωση της Εκκλησίας και πρωτίστως του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ως Μητρός Εκκλησίας, για την κινητοποίηση κάθε οικολογικής σημαντικής γωνίας του κόσμου. Κύριο μέλημα του Προκαθημένου της Εκκλησίας είναι να ευαισθητοποιήσει και να καλέσει σε δράση το Ορθόδοξο ποίμνιο απανταχού της γης, ώστε ο καθένας να συμβάλλει με τις δυνάμεις που διαθέτει στην αποτελεσματική προστασία των οικοσυστημάτων όπου γης και στην κληροδότησή των στις επόμενες γενεές.

Σημαντική, επίσης, συμβολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην προσπάθεια για την προστασία της φυσικής μας κληρονομίας αποτελούν οι πρωτοβουλίες για την προαγωγή του διαθρησκειακού και του διεπιστημονικού διαλόγου, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τα Διεθνή Διαθρησκειακά Οικολογικά Συνέδρια στην Ιαπωνία και στην Αγγλία (1995), ώστε να διευρυνθεί το πεδίον συνεργασίας για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Τοιουτοτρόπως, το Οικουμενικόν Πατριαρχείον επί των ημερών του Πατριάρχου Βαρθολομαίου έχει αναδειχθεί σε «γέφυραν» επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ της Εκκλησίας και άλλων θρησκειών με επιστημονικούς και κοινωνικούς φορείς με κοινό στόχο την προστασία της φυσικής μας κληρονομίας. Στο πλαίσιο τούτο, ο Πατριάρχης, τον Δεκέμβριο του 2014, υπήρξε ο πρώτος Ορθόδοξος Προκαθήμενος που επισκέφθηκε την έδρα του διακρατικού Ευρωπαϊκού Οργανισμού Πυρηνικών Ερευνών (CERN) που δικαίως χαρακτηρίζεται ως ἡ «ἐπιστημονική καρδία τῆς Εὐρώπης». Στους χώρους του μεγαλύτερου σε έκταση και σημαντικότερου ερευνητικού κέντρου στον τομέα της πυρηνικής φυσικής παγκοσμίως, ο Πρωτεύθυνος της Εκκλησίας, αφού περιηγήθηκε στον εις βάθος 100 μέτρων υπό την γη Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων «εἰς εἰδικήν αἴθουσαν, παρουσίᾳ ἐπιστημόνων ὁ Πατριάρχης ἐξεφώνησεν ἀγγλιστί τήν ὁμιλίαν Του μέ θέμα τάς σχέσεις Θρησκείας καί Ἐπιστήμης – πρός ἕν κοινόν ὅραμα καί λεξιλόγιον»[10].  

Όλες αυτές οι πρωτοπόρες πρωτοβουλίες του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου στον τομέα της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος συνετέλεσαν ώστε δικαίως να του αποδοθεί το 1997 από τον τότε Αντιπρόεδρον της Αμερικής Al Gore τό προσωνύμιον του «πράσινου Πατριάρχη», γεγονός που το 2008 θα οδηγήσει το παγκοσμίου φήμης περιοδικό «Times» να συγκαταλέξει τον Οικουμενικό Πατριάρχη ανάμεσα στις 100 πλέον σημαντικές με επιρροή προσωπικότητες ανά τον κόσμο, λόγω του ότι «ανέδειξε την περιβαλλοντολογία ως πνευματική ευθύνη»[11]. Για το έργο του στην καταπολέμηση της ρύπανσης του περιβάλλοντος, ο Πατριάρχης τιμήθηκε το 2002, με το βραβείο Sophie της Νορβηγίας, το σπουδαιότερο διεθνές βραβείο για περιβαλλοντικά θέματα. Το χρηματικό έπαθλο των $100,000 που συνόδευε το βραβείο, προσφέρθηκε από τον Πατριάρχη υπέρ των φτωχών παιδιών της Αιθιοπίας, της Ελλάδος και της Τουρκίας. «Χάνουμε χρόνο και όσο μεγαλύτερη η αναμονή, τόσο μεγαλύτερη και ανεπανόρθωτη η βλάβη», προειδοποίησε ο Βαρθολομαίος κατά την παραλαβή του Βραβείου.

          Επιστέγασμα όλων των παραπάνω πρωτοβουλιών του σεπτού Προκαθημένου της Ορθόδοξης Εκκλησίας αποτελεί η επί των ημερών Του ανάδειξη της οικουμενικής διάστασης, της βιωματικής μαρτυρίας και του πνευματικού μηνύματος της Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως, αλλά και η διεθνής αναγνώριση που το μαρτυρικό Φανάρι ως παγκόσμιος θεσμός σήμερα απολαμβάνει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης.

          Έπειτα από πρόσκληση του Προέδρου της Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων κ. Jacques Delors, o Οικουμενικός Πατριάρχης επισκέφθηκε στις 12 Μαΐου 1993 την έδρα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων στις Βρυξέλλες. Τον επόμενο χρόνο στις 19 Απριλίου 1994 μετά από ομόφωνη απόφαση του Προεδρείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, προσκλήθηκε, χωρίς να είναι αρχηγός κράτους, όπως προβλέπεται από τον Κανονισμό του Κοινοβουλίου, και μίλησε στην ολομέλεια υπό την ιδιότητα του θρησκευτικού ηγέτη. Επίσης προσκλήθηκε και μίλησε στην ολομέλεια της Unesco (1995), στο Παγκόσμιο Οικονομικό Forum του Davos, στο "Forum 2000" της Πράγας (1999) και στην ολομέλεια του Συμβουλίου της Ευρώπης στο Στρασβούργο το 2007.

          Αποκορύφωμα της διεθνούς αναγνώρισης που σήμερα απολαμβάνει ο Οικουμενικός Πατριάρχης δύναται να θεωρηθεί η βράβευσή Του, μεταξύ άλλων, και από το Κογκρέσο των ΗΠΑ, το οποίο του προσέφερε την ανώτατη διάκριση, το Χρυσό Μετάλλιο του Κογκρέσου. Κατά τη διάρκεια τελετής κάτω από το θόλο του Καπιτωλίου, ο Πατριάρχης δήλωσε ότι, «το σημαντικότερο που μπορεί να διδαχθεί κανείς από την Αμερική, βρίσκεται κάτω από αυτόν τον μεγαλοπρεπή θόλο». Το Πεντάγωνο ενσαρκώνει την ισχύν, αλλά το Καπιτώλιο ενσαρκώνει το δίκαιο. Σ' αυτές τις αίθουσες διαφορετικές απόψεις συναντώνται και συμφιλιώνονται… Και - το σημαντικότερο για την Ορθόδοξη Εκκλησία κατά τη διάρκεια πολλών σκοτεινών περιόδων της ιστορίας της - σ' αυτές τις αίθουσες τα ανθρώπινα δικαιώματα προστατεύονται και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια ενδυναμώνεται»[12].

Ο Πατριάρχης έχει επίσης τιμηθεί από τα Ηνωμένα Έθνη, την Ευρωπαϊκή Ένωση και από δεκάδες κράτη, πανεπιστήμια και ιδρύματα για τη μεγάλη του προσπάθεια να προωθήσει την ειρήνη και την κατανόηση, κυρίως, μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Οι τίτλοι που Του απονεμήθηκαν είναι πάμπολλοι όπως και οι αναγορεύσεις ως επιτίμου Διδάκτορος πάρα πολλών Τμημάτων Πανεπιστημίων του κόσμου. Εδώ θα σταχυολογήσω, κατά τη γνώμη μου, τις πιο σημαντικές τιμητικές διακρίσεις που Του έγιναν μέχρι σήμερα. Έτσι το 1996 εξελέγη Επίτιμο Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Το 1997 Του απενεμήθη από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης η μεγαλυτέρα τιμητική διάκριση, ο "Χρυσούς Αριστοτέλης" και το 1999 το χρυσούν μετάλλιο του Παντείου Πανεπιστημίου και της πόλης των Αθηνών.

Επίσης ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος αναγορεύθηκε επίτιμος Διδάκτορας πλήθους ελληνικών καί ξένων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων διεθνούς φήμης και εγνωσμένης επιστημονικής καταξίωσης όπως α) του Πανεπιστημίου City του Λονδίνου στις 31 Μαΐου 1994,  β) του Ορθοδόξου Ινστιτούτου του Αγίου Σεργίου των Παρισίων και του Κανονικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Aix-en-Provence τον Νοέμβριο 1995, γ) του Ρωμαιοκαθολικού Φλαμανδοφώνου Πανεπιστημίου της Louvain δ) του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου της Σκωτίας στις 5 Ιουλίου 1996, ε) των δύο Τμημάτων της Θεολογικής Σχολής, ως και των Σχολών Νομικής, Φιλοσοφικής και Δασολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης την 1 Οκτωβρίου 1997, στ) της Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού Βοστώνης και άλλων τεσσάρων Πανεπιστημίων της Αμερικής το 1997, ζ) του Πανεπιστημίου Ιασίου της Ρουμανίας το 1997, η) του Πανεπιστημίου Yale της Νέας Υόρκης Αμερικής στις 25 Μαΐου 1998.

Ο Προκαθήμενος της Πρωτόθρονης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως, αλλά και ο θρησκευτικός ηγέτης της Ορθοδόξου Εκκλησίας, διασχίζει κυριολεκτικά όλη την υφήλιο από ανατολών έως δυσμών και από βορρά έως και νότο. Πραγματοποιεί αλλεπάλληλες επίσημες επισκέψεις σε όλες σχεδόν τις αδελφές Ορθόδοξες Εκκλησίες, σε Χριστιανικές Εκκλησίες και Ομολογίες, σε Διαχριστιανικούς και Διεθνείς Οργανισμούς και σε Επαρχίες του Θρόνου.

Πλήθος διακεκριμένων πολιτικών, διπλωματικών, εκκλησιαστικών, θρησκευτικών και λοιπών προσωπικοτήτων, μεταξύ των οποίων Πρόεδροι και Πρωθυπουργοί Κρατών, κατά την παραμονή τους στην Τουρκία, όπου η έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου εδώ και δέκα επτά αιώνες στην Κωνσταντινούπολη, δεν παραλείπουν να επισκεφθούν το αειλαμπές Φανάρι και τον σεπτό Πρωτεύθυνο Προκαθήμενό του και να εκφράσουν τον σεβασμό, την τιμή και την υποστήριξή τους στον τιτάνιο αγώνα που ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος επωμίζεται για την εδραίωση της παρουσίας και της ευστάθειας του πλέον παλαιού θρησκευτικού, πνευματικού και πολιτιστικού θεσμού της Ευρωπαϊκής Ηπείρου.     

Κατακλείομεν την παρούσα εισήγηση, με το απόσπασμα εκείνο από τον πρόλογο του αφιερωμένου προς τον Οικουμενικόν Πατριάρχην τεύχους με τίτλο, «Ο Πατριάρχης της αλληλεγγύης»·

«Ο Παναγιώτατος φυλάσσει, αμετακίνητος τον ιερό τόπον μαρτυρίου και μαρτυρίας, το Φανάρι, και τον τρόπον του βίου του Γένους, ακάματος δεκαθλητής της δράσης και της προσφοράς, μετοχικός, σχεσιακός, φιλάνθρωπος, άνθρωπος των ανοικτών οριζόντων, της κατεργαζούσης ‘’δοκιμήν’’ υπομονής και της ‘’ου καταισχυνούσης’’ ελπίδος (Ρωμ. 5,5). Όσα προσέφερε και προσφέρει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, στην παγκόσμια Ορθοδοξία, στη Χριστιανοσύνη, στην ανθρωπότητα, στον πολιτισμό, στην υπόθεση της ειρήνης και της καταλλαγής, στη νεότητα, στον απλό άνθρωπο, όσα πράττει για να κρατήσει ζωντανή την παρουσία της Ορθοδοξίας στη Μικρά Ασία, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Ίμβρο, οι αναρίθμητες πρωτοβουλίες του, όλα αυτά ξεπερνούν το ανθρώπινο μέτρο και προκαλούν απεριόριστο θαυμασμό. Είμαστε βέβαιοι ότι ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, που παραμένει γεμάτος οράματα, νέες ιδέες και νεανική πνοή, μας επιφυλάσσει και για το μέλλον πολλές εκπλήξεις»[13]

Είθε ο Πανάγαθος Θεός δια πρεσβειών της Υπερμάχου Στρατηγού της Πόλης και του κόσμου, Θεομήτορος, καθώς και δια πρεσβειών του Αποστόλου Ανδρέου, του Πρωτοκλήτου, να αξιώσει την Παναγιότητά Του να συνεχίσει επί πολλά χρόνια με υγεία την υψηλή και εξόχως υπεύθυνη Πρωθιεραρχική Πρωτεύθυνη διακονία Του, για να πραγματώνει, «πάντα όσα αγαθά στοχάζεται και εν γενναιότητι ψυχής και συλλήψεως επιδιώκει, προγραμματίζει και προωθεί»[14] για την Εκκλησία γενικώς και ειδικότερα για την πραγμάτωση του διακαούς Του πόθου που είναι η  επαναλειτουργία της ιστορικής και περίπυστης Θεολογικής Σχολής της Χάλκης[15].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

[5]‘’Πατριάρχης Βαρθολομαίος - Πάθος για ειρήνη’’, http://www.apostolicpilgrimage.org/zh/who-is-the-ecumenical-patriarch-/-/asset_publisher/QIwGBVezXz17/content/patriarches bartholomaios-pathos-gia-eirene/32008/pop_up?_101_INSTANCE_QIwGBVezXz17_viewMode=print· 31/03/2015.

[6] Γεωργίου Μαρτζέλου, ‘’Οι Διαθρησκειακές πρωτοβουλίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την επικράτηση της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης’’· (εισήγηση που πραγματοποιήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2012 στην Αίθουσα Εκδηλώσεων της Πατριαρχικής, πλέον, Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Ηρακλείου Κρήτης με την ευκαιρία της συμπληρώσεως εικοσαετίας  (1992 – 2012) από της ιδρύσεως και λειτουργίας της).

[7] ‘’Πατριάρχης Βαρθολομαίος - Πάθος για ειρήνη’’, ο.π.

[8] Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, εκδόσεις Γεωργίου Σαρόγλου, Ξάνθη 2014, σ. 10.

[9]«Συνέντευξη του Πατριάρχη στον ΄Ζωντανό Πλανήτη΄», http://old.eyploia.gr/modules.php?name=News&file=article&sid=1495· Φθινόπωρο 2006.

[10] ‘’Ειδήσεις από το Πατριαρχείον - Δεκέμβριος 2014’’· http://www.ec-patr.org/news.php?ye=2014&mo= ·12, 31/03/2014.

 

[11] John Chryssavgis, "Ecumenical Patriarch Bartholomew: insights into an Orthodox Christian worldview," in The International Journal of Environmental Studies 64, 1 (2007) 9 - 18.

[12] ‘’Πατριάρχης Βαρθολομαίος - Πάθος για ειρήνη’’, ο. π.

[13] Π. Ιωάννου Χρυσαυγή - Κωνσταντίνου Δεληκωνσταντή, Ο Πατριάρχης της αλληλεγγύης-The Patriarch of solidarity, εκδόσεις Ιστός, Κωνσταντινούπολη 2013, σ. 15 - 16.

 

[14] Χρήστου Τσούβαλη, «Οι δραστηριότητες της Πατριαρχίας του κ. Βαρθολομαίου του Α’», http://www.i-m-patron.gr/i-m-patron-old.gr/patriarxhs/peloponnisos_001018.html· 31/03/2015.

 

[15] ‘’Η Α.Θ. Παναγιότης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης και η Ιεραρχία του Θρόνου’’, Επετηρίς του Οικουμενικού Πατριαρχείου, έτους 2015, εκδόσεις Ιδρύματος Υποστηρίξεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου, σ. 624.