Γράφει ο Στέλιος Κούκος
Θα μπορούσαμε σήμερα, όπως και κάθε 4 Μαρτίου, να γιορτάζαμε την μέρα της ελληνικής λογοτεχνίας. Θα μπορούσε η μέρα αυτή να αποτελεί μια πολύ μεγάλη γιορτή με επίκεντρο τα σχολεία, τις ποικίλες εταιρείες, συλλόγους και σωματεία λογοτεχνών, συγγραφέων, εκδοτών, βιβλιοπωλών, τις λέσχες ανάγνωσης… Το υπουργείο Πολιτισμού θα μπορούσε να πανηγύριζε και αυτό ανάμεσα στους εν ζωή λογοτέχνες, φιλολόγους και φίλους της λογοτεχνίας. Αυτή θα ήταν και μια έξοχη γιορτή για την υποδοχή της άνοιξης.
Και όλα αυτά γιατί θα μου πείτε στις 4 Μαρτίου;
Μα σαν σήμερα το 1851, δηλαδή πριν 175 χρόνια, γεννήθηκε στην Σκιάθο ο μεγαλύτερος Έλληνας συγγραφέας. Αλλά πώς ένας τόσο μικρός τόπος, σχεδόν «ασήμαντος» έγινε, αίφνης, πρωτεύουσα της λογοτεχνίας μας; Και πώς άνθρωποι κοινοί, το ίδιο θα λέγαμε «ασήμαντοι» σηκώνουν όλο αυτό το πνευματικό βάρος που αποκαλούμε κόσμο του Παπαδιαμάντη;
Παράδοξο δεν είναι;
Είχαμε χαρακτηρίσει παλιότερα τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη ως άτλαντα, αλλά εδώ έχουμε μιαν άλλη, διαφορετική κατάσταση. Ο Αλέξανδρος Παπα-Αδαμαντίου μοιάζει να σηκώνεται από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, ανασηκώνοντας μαζί του όλη την «μικράν πολίχνη», την Σκιάθο, ως μια κοινότητα πνευματικής περιωπής! Οπότε τι τρέχει, τι συμβαίνει εδώ;
Προφανώς ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης δεν είχε καμία από τις δυνατότητες που είχε ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης. Αναφέρομαι στην εύπορη οικογενειακή του κατάσταση, με την κατ’ οίκον εκπαίδευση, την πρόσβαση σε πλήθος βιβλίων, στη διδασκαλία ξένων γλωσσών, στις σπουδές στο Παρίσι και το Στρασβούργο.
Ο Παπαδιαμάντης, λοιπόν, μοιάζει να αναδύεται μέσα από το χώμα και την λάσπη, την θάλασσα και τα κύματα, αν όχι από το πουθενά. Εντούτοις, αρχίζει να περιγράφει «μετ’ έρωτος την φύσιν» και να ζωγραφίζει μετά στοργής την φύση του ανθρώπου. Και να μόλις βρήκαμε το κλειδί αυτού του… λειψού από πάσης απόψεως ανθρώπου που έρχεται να αναπαραστήσει με το ποιητικό του τάλαντο και ταλέντο μια «ιδεώδη» κοινωνία.
Ιδεώδη, για έναν συγγραφέα ως ένας «φλύαρος» και «γλαφυρός» κόσμος, έτοιμος για την εξύψωσή του από την ασημαντότητα του στην… υπερπαραγωγή. Και αυτός ο λαλίστατος ασήμαντος κόσμος να παρουσιάζει, διά χειρός Παπαδιαμάντη ποικίλες κοινωνικές και πνευματικές αλήθειες. Ακόμη και ατοπήματα και εγκληματικές καταστάσεις.
Ουσιαστικά η μικρά πολίχνη της Σκιάθου αναδεικνύεται σε έναν πλήρη κόσμο που δεν του λείπει καμιά αρετή και καμιά κακία! Η τέχνη, όμως, του Παπαδιαμάντη δεν θα παρουσιάσει στο έργο του τις κοινωνιολογικές του και ηθικολογικές του διαπιστώσεις, ως επιστήμονας, αλλά θα δημιουργήσει μοναδικά έργα υψηλής τέχνης και πνευματικού κόσμου.
Σίγουρα, και τα κοινωνικά προβλήματα συνυπάρχουν ιδιαίτερα έντονα στο έργο του τα οποία και αυτά τα μελετά με την δική πνευματική του μέθοδο, προσφέροντάς μας ακραιφνώς λογοτεχνικά του έργα.
Πιθανόν θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος, πως ο Παπαδιαμάντης ευτύχησε να έχει στην διάθεση του μια πρόσφορη και ιδεώδη κοινωνία για την συγγραφική του δεινότητα, όσον αφορά τον κόσμο της Σκιάθου. Το σκηνικό της φύσης, ρόλους και πρωταγωνιστές για ένα μεγαλειώδες σενάριο για την απόδοση «πολυθρύλητων» ιστοριών. Είναι έτσι, όμως;
Ο Παπαδιαμάντης κατεβαίνει στο βάθος, αν όχι στον πάτο της κοινωνίας και του κόσμου αυτού -από τον οποίο και ο ίδιος προέρχεται- για να ανασύρει λογοτεχνικούς «θησαυρούς» με την έννοια της λογοτεχνοκατασκευής εκ μέρους του.
Και για να προλάβω την απορία σας: Άλλες κοινωνίες δεν έχουν ανάλογους θησαυρούς; Ναι έχουν και παραέχουν. Ακόμη και πολύ μεγαλύτερους από την Σκιάθο από ποικίλες και διάφορες απόψεις. Ας το πούμε από τώρα. Όλα αυτά ο Παπαδιαμάντης τα ανασύρει από μέσα του. Όπως και κάθε συγγραφέας. Πρόκειται για το δικό του κόσμο και βλέμμα, την δική του συνάντηση, μελέτη και αντιμετώπιση με τον οποίο προκρίνει, εξετάζει, ξεσκαρτάρει και παρουσιάζει.
Άρα περί τίνος πρόκειται; Για τον Παπαδιαμάντη ή για την Σκιάθο; Η απάντηση πιστεύω πως δόθηκε ήδη. Και γι’ αυτό κάθε τόπος δεν έχει έναν Παπαδιαμάντη.
Ίσως, όμως, να φαίνεται πώς εξέθεσα ανεπανόρθωτα προηγουμένως την Σκιάθο με τους χαρακτηρισμούς μου, αφού κάποιος μπορεί να πει πως μίλησα εντελώς υποτιμητικά γι’ αυτήν. Προφανώς δεν πρόκειται για κάτι τέτοιο. Απλά ήθελα να τονίσω την σημασία και την αξία του συγγραφικού ταλέντου του Παπαδιαμάντη που αναδεικνύει αυτόν τον πολλαπλώς λιτό και απέριττο, μπορεί και «ευτελή» για κάποιους, παραδοσιακό κόσμο ο οποίος λειτουργεί ως μήτρα ενός μεγαλειώδους λογοτεχνικού χώρου και κόσμου.
Και, όπως βλέπετε δεν πρόκειται για τον λαμπρό, κοσμικό, θορυβώδη αστικό μας κόσμο!
Και αν η γλώσσα του Παπαδιαμάντη είναι αυτή που πλάθει και διαμορφώνει το όλο μπροστινό μέρος του σκηνικού και τοπίου της… αθλήσεως του σκιαθίτικου κόσμου, το άλλο χαρακτηριστικό του ποιητή μας είναι η βαθιά ανάγνωση των ψυχών, των ρόλων των πρωταγωνιστών του, των δευτεραγωνιστών του και πάει λέγοντας μέχρι τους απαραίτητους κομπάρσους. Και αυτά θα αναρωτηθείτε ξανά προέρχονται από τον εσωτερικό κόσμο του συγγραφέα; Κατ’ εξοχήν, θα απαντούσα. Εξάλλου τίποτε δεν γίνεται μηχανικά ή αυτόματα και ακόμη και εσχάτως διά της τεχνητής νοημοσύνης.
Μετ’ έρωτος, με γλωσσική ποιητική έξαρση, με βαθιά ψυχική ανάγνωση των ανθρώπων, ορίστε μερικά συστατικά της παπαδιαμαντικής… μαγειρικής, χωρίς, βεβαίως, να λειτουργούν ως ακριβείς δόσεις εκ μέρους του συγγραφέα για την επιτυχία του γεύματος που θα μας προσφέρει.
Και σίγουρα αν τα διδάξουμε σε κάποιον, όπως στις πολύ της μόδας σχολές δημιουργικής γραφής δεν θα φτιάξουν ή θα δημιουργήσουν ένα νέο Παπαδιαμάντη! Έναν Δοστογιέφσκυ! (Προσωπικά δεν έχω κάτι με την δημιουργική γραφή. Είναι και αυτή μια μέθοδος. Θα έλεγα, πάντα πως προηγείται η ψυχή και η καρδιά, αλλά αυτό ίσως να επισημαίνεται και στα μαθήματα αυτά. Κάτι τέτοιο αναφέρει και ο Ρίλκε στα «Γράμματα σε ένα νέο ποιητή»).
Και να δύο αυτοδίδακτοι δημιουργοί (Παπαδιαμάντης, Ντοστογιέφσκι, υπάρχει όμως και ο Πεντζίκης) οι οποίοι φροντίζουν να σκύψουν πολύ χαμηλά στην γη για να μπορέσουν σιγά σιγά να σηκώσουν όλον τον κάματο του κόσμου και να μας τον προσφέρουν κατά δόσεις σε ένα διήγημα, σε ένα μυθιστόρημα, σε ένα βιβλίο.
Μπορεί και να μην χρειάστηκε καν να σκύψουν, αλλά να σηκώθηκαν οι ίδιοι από την γη ή ακόμη και να αναδύθηκαν μέσα από αυτή, να κατέπεσαν ή να πέθαναν και να αναστήθηκαν. Έτσι στις πλάτες τους φέρουν και όλον αυτόν τον ανθρώπινο φόρτο που επωμίστηκαν για να τον διεκπεραιώσουν συγγραφικά, ποιητικά, λογοτεχνικά.
Ένα διήγημα μερικών σελίδων και ορίστε στο… πιάτο σου από έναν μεγάλο σεφ του είδους ένα ξεχωριστό γεύμα απόλαυσης και εμβάθυνσης στα μυστικά του πάντα διαταραγμένου μας κόσμου. Δι’ ελέου και φόβου και λοιπών καρυκευμάτων, ήτοι ηδυσμένου λόγου, και να η υπερπαραγωγή προβάλλεται μπροστά σου έτοιμη να διεκδικήσει τα ποικίλα όσκαρ!
Και κυρίως την εσωτερική κάθαρση!
Την ίδια ώρα, μάλιστα, που ο μεγάλος «σκηνοθέτης», ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, αποσύρεται σεμνοπρεπώς, αν όχι και τελετουργικώς, για να εγκατασταθεί στην σχεδόν μόνιμη έδρα του -όταν δεν εργαζόταν στις εφημερίδες ως μεταφραστής. Εννοείται στα λαϊκά καπηλειά. Εκεί θα γευτεί το «αχνίζον γκιοβέτσι, μισήν οκάν άρτου κεκομμένου μπακάλικα και αφρίζοντα ρητινίτην»!
Μόνιμη έδρα, βεβαίως, ή καλύτερα σταθερό στασίδι είχε και μπροστά στο αναλόγιο του μικρού ναού του Αγίου Ελισσαίου στην Πλάκα με ιερουργούντα τον απλό ιερέα Άγιο Νικόλαο Πλανά που γιορτάζουμε στις δύο Μαρτίου. Απέναντι του στο αριστερό στασίδι είχε τον τριτεξάδελφό του, επίσης συγγραφέα Αλέξανδρο Μωραϊτίδη. (Δεν ξαναλέω ότι ο Μωραϊτίδης δεν… φτάνει τον Παπαδιαμάντη, παρόλο που είναι γνωστό σε όλους, γιατί και πάλιν θα παρεξηγηθώ. Δεν λέω τίποτε και παρεξήγηση μην έχετε).
Ένας απλός και λιτός βίος με πολλή, βεβαίως, προσπάθεια για την επιβίωση, ακόμη και για την συντήρηση συγγενικών του προσώπων και συνέχεια να τον τριβελίζει το ασίγαστο συγγραφικό του πάθος.
Αυτός ήταν ο κόσμος του, αυτή ήταν η ζωή του και ό,τι δημιούργησε ήταν ένα έργο πνευματικού φιλοσόφου που διατυπώθηκε λογοτεχνικά και μάλιστα αριστοτεχνικά. Και αν κάποιος ζητά και κάτι παραπάνω υπάρχει και αυτό στο έργο του σε ποικίλες δόσεις στις διάφορες τροφές με τις οποίες μας έθρεψε και μας θρέφει.
Ακόμη και η κριτική του για την πορεία του Ρωμαίικου, όπως για παράδειγμα στην πιο κάτω φράση του. Και αν δεν συμφωνείτε σε όλα θα αντιληφθείτε πως μερικές από τις παρατηρήσεις είναι και σήμερα ιδιαίτερα επίκαιρες:
Ἄμυνα περὶ πάτρης θὰ ἦτο ἡ εὐσυνείδητος λειτουργία τῶν θεσμῶν, ἡ ἐθνικὴ ἀγωγή, ἡ χρηστὴ διοίκησις, ἡ καταπολέμησις τοῦ ξένου ὑλισμοῦ καὶ τοῦ πιθηκισμοῦ, τοῦ διαφθείραντος τὸ φρόνημα καὶ ἐκφυλίσαντος σήμερον τὸ ἔθνος, καὶ ἡ πρόληψις τῆς χρεωκοπίας».
Μακάρι κάποτε να καθιερωθεί η μέρα αυτή σαν μέρα της ελληνικής λογοτεχνίας και να τιμώνται όλοι οι λογοτέχνες και οι συγγραφείς μας.
Δημοσίευση: ologiomofeggari.blogspot.com